تفاوت
بین یك سیچلاپد افریقایی را از یك سیچلاپد آمریكایی می توان در ریخت
دندانها مشاهده كرد كه در نمونه امریكایی دندانهای ساده و مخروطی (كله
قندی) و نوك تیز و در نمونه افریقایی معمولاً دندانهای دو پایه و جانبی به
صورت سه گوش مشاهده می شود.
این مقاله بر آن است تا سیچلاید ایرانی یكی از گونه های كم یاب جهان آبزیان را كه بومی كشور ایران می باشد معرفی کند.
ابتدا
لازم است با سیچلایدها كه یكی از خانواده های رده سوف ماهیان است آشنا
شویم ، به امید آنكه این مقاله برای عموم مخاطبین مفید واقع شود.
● مقدمه:
سیچیلایدها
(cichlids) یكی از مهمترین و زیباترین خانواده های ماهیان آكواریومی می
باشند كه جای بسیار زیادی را برای خود در میان آكورایوم های كوچك و بزرگ
سراسر جهان باز كرده اند.
این
خانواده با بیش از ۱۹۰۰ گونه مختلف (Kullander, ۱۹۹۸) در اندازه های
گوناگون از cm۳ (جنس: e.g. Apistograma )تا اندازه ۱ متر
(جنس:Boulengerochromis, cichla) در آبهای شیرین (Fresh water) و آبهای لب
شور (Brackish water) پراكنش دارند.
همچنین قابل ذكر می باشد كه اولین فسیل آنها در اوایل دوره سوم زمین شناسی (Lower tertiary )به ثبت رسیده است.
این ماهیان دارای رنگ آمیزی بسیار متنوعی می باشند كه ارزش زیبایی شناسی بالایی به آنها بخشیده است.
از سیچلایدهای معروف كه تقریباً در تمام آكواریم های دنیا بسیار دیده می شوند می توان به نمونه های زیر اشاره كرد:
ـ
دیسكوس ها سلاطین ماهیان زینتی كه شامل دو گونه (Symphysodon discus,(
Heckel, ۱۸۴۰ و (S. eaquifascateus, pellegrin, ۱۹۰۳)، فوق گونه و انواع
مختلفی از واریته های رنگارنگ (مانند: Marlboro – orange- pigeon Blood –
Qturquoise و ....) می باشند كه واقعاً دنیایی از رنگ آمیزی و زیبایی را
پیشروی در بیننده قرار می دهند.
ـ آنجل ها یا فرشته ماهیان
(pterophyllum scalare, schultze, ۱۸۲۳) این ماهیان آرام و زیبا هم دارای
واریته های بسیاری می باشند از جمله:
Silver – Zebra – Koi Angel – Black lace – Blushing – Golden – marble veiltail – Black – Half Black – pearl scale.
قابل ذكر است كه هر ۲ نمونه یاد شده از لحاظ رژیم غذایی، همه چیز خوار (Omnivorous) می باشند.
-
اسكار یا سیچلایدهای مخملی (Astronotus Ocellatus, Agassiz, ۱۸۳۱) در مورد
این گونه از آوردن نام واریته ها صرف نظر كرده و تنها به ذكر دو نكته می
پردازیم.
۱ـ جالب است بدانیم كه ریشه یابی (Etymology) نام علمی اسكارها از كلمه ستاره ای شكل، در باله دمی آنها می آید:
(لکه شبیه چشم ـ eysspot) Ocellatus (قسمت خلفی ـ back) notus (ستاره ـ Star) Astro.
۲ـ
این ماهی گوشتخوار (carnivorous) را بومیان آمریكای جنوبی به خاطر پرخوری و
ولع زیاد برای غذا خوردن خوك ماهی (pig Fish) نامیده اند و همچنین از آن
به عنوان یك ماهی خوراكی استفاده می كنند.
از دیگر گونه های معروف
سپچلاپدها كه به عنوان یك گونه پرورش خوراكی به سراسر جهان معرفی شده است
می توان به تیلاپیاها (tilapia) اشاره كرد.
ریخت شناسی بدن
سپچلایدها كاملاً متغیر می باشد اما معمولاً دارای بدنی فشرده و با ارتفاع
هستند و در مورد نكات مشترك این خانواده هم می توان موارد زیر را نام برد:
ـ یك جفت سوراخ بینی (Nostril) در هر طرف سر.
ـ خط جانبی منقطع (Lateral line) به جزء دو جنس (Gobiocichla , teleograma).
ـ یك شكل مشخص از یك اتولیت دارند.
و
برخلاف سایر ماهیان روده كوچك آنها از سمت چپ معده خارج می شود ((Zihler,
۱۹۸۲ سپچلاپدها ماهیان آب شیرین ثانویه هستند كه بیشتر در مناطق
poleotropics (آفریقا) و یا مناطق Neotropics (آمریكای جنوبی) و گونه های
محدودی هم در آسیا یافت می شوند.
در سال ۱۹۷۰ـ۱۹۶۰ كه اعماق دریاچه
های آفریقا (تانگانیكا، ویكتوریا و مالاوی) توسط غواصان كشف شد ثروت بزرگی
از سپچلاپدها از آن دریاچه ها بیرون آمدند كه یك منبع طلایی نوظهور برای
غواصان به شمار می رفت.
تفاوت بین یك سیچلاپد افریقایی را از یك
سیچلاپد آمریكایی می توان در ریخت دندانها مشاهده كرد كه در نمونه امریكایی
دندانهای ساده و مخروطی (كله قندی) و نوك تیز و در نمونه افریقایی معمولاً
دندانهای دو پایه و جانبی به صورت سه گوش مشاهده می شود.
در مجموع پراكنش سیچلاپدها را می توان به نحو زیر معرفی كرد:
نهصد
گونه شناخته شده در آبهای شیرین آفریقا، چهار گونه در خاورمیانه (اردن)،
سه گونه در جنوب هند و سریلانكا، هفده گونه در ماداگاسكار، چهارده گونه در
كوبا، نود و پنج گونه در شمال آمریكا و تنگه مركزی آن، دویست و نود گونه در
جنوب آمریكا و همچنین گونه مورد نظر ما در ایران (Kullander, ۱۹۹۸ ).
یكی
دیگر از جذابیت های زیبای سیچلاپدها در نحوه تولید مثل این ماهیان می باشد
بنحوی كه در گروهی از گونه های این خانواده كه به اصطلاح دهان لانه ماهیان
نامیده می شوند ما شاهد تولید مثل Mouthbrooder می باشیم در این ماهیان
والدین از تخم ولارو خود در داخل دهان نگهداری می كنند باور نكردنی است كه
در برخی از گونه ها لقاح (Fertilization) هم در داخل دهان ماهی صورت می
گیرد.
جنس نراین گونه ها بر روی باله های مخرجی ،پشتی و دمی خود
دارای یكسری لكه های رنگی زیبا به نام egg spot می باشد كه در زمان تخمریزی
این لكه ها بسیار براق می شوند به این حالت اصطلاحاً لباس عروس گفته می
شود.
جنس ماده این گونه ها بالافاصله پس از تخمریزی از روی غریزه به
دفعات تمامی تخم هایش را در دهان جمع می كند و به جنس نر فرصتی برای بارور
كردن تخم ها نمی دهد.
در این هنگام جنس نر با تكان های مكرر باله
های خود توجه جنس ماده را جلب می كند و جنس ماده به خیال آنكه تعدادی از
تخم ها بر روی باله های جنس نر چسبیده است با نوك زدن به این تخم های خیالی
قصد به دهان بردن آنها را دارد كه این كار خود موجب تحریك ماهی نر شده و
جنس نر هم از این فرصت استفاده كرده، اسپرم ها را برای بارور سازی تخم ها
در داخل دهان باز ماهی ماده می ریزد و به این صورت لقاح در دهان ماهی ماده
انجام می شود.
به هرحال ماهی ماده و یا حتی گاهی اوقات ماهی نر با انکوباسیون دهانی (oral incuhation )موجب حفظ نسل و بقاء خود می شوند.
همانطور
كه اشاره شد این ماهیان جالب در مناطق مختلفی از دنیا یافت می شوند یكی از
گونه های خانواد سیچلاپدها كه دارای انکوباسیون دهانی نیز می باشد در كشور
ایران زیست می كند اكنون ما به معرفی این گونه بومی (Endemic) كشورمان می
پردازیم:
(Iranocichla hormuzensis (Coad, ۱۹۸۲.
سیچلاپد
ایرانی در اقلیم گرمسیری (N &#۶۱۶۱۶;۲۷ ـ N &#۶۱۶۱۶;۳۲: tropical)
آبهای جنوبی كشورمان یافت می شود. این سیچلاپد بومی در رودخانه های مهران ـ
سرزده و رسول دراستان هرمزگان بین منطقه چهار بركه و تنگه والان توسط دكتر
برایان كد در سال ۱۹۷۶ شناسایی و ثبت شده است.
این گونه نادر
(Rare) و كمیاب محصور در جریان آب های سطحی شور و شیرین با رسانایی ۶/۱
میکروموس می باشد كه در سایر نواحی شور نیز با درجه هدایت ۸۰ـ۲۵/۱ زندگی می
كند.
محیط زیست این ماهی معمولاً بطور كامل آفتاب گیر همراه با
گرمای ثابت، بستر گلی و مقدار كمی هم فون گیاهی غیر جلبكی می باشد. همچنین
دمای آب این محیط هم در زمستان c &#۶۱۶۱۶;۳۳ـ۵ و در تابستان هم تا c۰۴۵
گزارش شده است. سیچلاپد ایرانی شفافیت آب از كدر (گل آلود) تا روشن و بی
رنگ را تحمل می كند.
● در مورد خصوصیات كلیدی این ماهی هم می توان به موارد زیر اشاره كرد:
ـ تعداد كل مهره ها: ۳۰ـ ۲۸
ـ تعداد خارهای آبشش: ۱۹ـ۱۴
ـ فلس های دور ساقه دمی: ۲۰ـ۱۶
ـ طول استاندارد:
در نمونه ماهی بالغ حدود cm۷/۹ـ ۵ و در نمونه های جوانتر حدود cm۲/۳ـ۲
ـ متوسط زمان لازم برای ۲ برابر شدن جمعیت: ۴/۴ ـ ۴/۱ سال
از
لحاظ ریخت شناسی آرواره های بالا و پایین ماهی با هم برابر هستند؛ دهان
اندكی مایل و پوزه از نیمرخ به جلو كشیده شده است. باله سینه ای و شكمی
كوتاه بوده و به باله مخرجی نمی رسند.
محتویات معده پنج نمونه از
این ماهی با طول استاندارد (cm۹ـ۱/۴) نشان می دهد كه رژیم غذایی سیچلاپد
ایرانی تنها شامل جلبك ها، دیاتومه ها و دتریوس ها می باشد.
جنس های
نر و ماده در اوایل فروردین در آبهای پس زده رودخانه مهران كه در این زمان
درجه حرارتش بین ۳۳ـ۲۶ درجه سانتیگراد دارد در عمق یك و نیم متری آماده
تولید مثل می شوند.
این ماهی در هر دوره بین ۳۸ـ۳۶ عدد تخم می گذارد
كه طول متوسط تخم ها ۶/۳ میلی متر و قطرشان بطور متوسط ۵/۲ میلی متر است.
ماهی ماده با حمل نوزادان در دهان خود نقش بسیار مؤثری در حفظ نسل این گونه
در برابر خطراتی از قبیل آلودگی های نفتی دارد جالب است كه Axelrod
بیولوژیست معروف، یكی از علل محدود شدن این ماهی به ایران را وجود آلودگی
های نفتی منطقه برمی شمارد كه مانع از پراكنش ماهی می شود این ماهی گمنام
در كشور ایران، برای بیولوژیست های اتریش، فرانسه، آمریكا، تایوان، چین و
كانادا به عنوان گونه نادر و با ارزش (از لحاظ ژنتیكی و اینكه گونه خاص و
آكواریومی با قابلیت رنگ پذیری بالا می باشد) بسیار شناخته شده است.
نمونه
های زنده و غیر زنده این ماهی را می توان در موزه ملی ونكوور كانادا، موزه
تاریخ ملی لندن، آكواریوم عمومی شهر نپتون آمریكا، موزه تاریخ ملی آمریكا و
همچنین در دانشگاه كالیفرنیا مشاهده كرد حال این سؤال پیش می آید كه جای
این گونه بومی در مراكز تحقیقاتی كشور ایران كجا است.
نهاد مسئول
برای حفظ این ذخیره ارزشمند شیلات است یا محیط زیست و یا شاید هم علاقه
مندان و محققین؛ مقالات ارزشمندی در مورد سیچلاپد ایرانی توسط ( Hureau-
۱۹۹۱ (Anon-۱۹۹۸),( Axelerod۱۹۹۶) (Eschneyer–۱۹۹۳) (Koli Varjo-۱۹۹۴),(
coad –۲۰۰۴) در سالهای مختلف منتشر شده است.
جالب است كه بدانیم
دكتر برایان كد ماهی شناس معروف کانادایی اخیراً در كشور اتریش موفق به
تكثیر این گونه بومی ایران در آكواریوم شده است.
دكتر كد در سایت
اینترنتی خود آورده است كه در ماه می سال ۲۰۰۶ (اردیبهشت ۱۳۸۵) ما تعداد ۲۵
عدد سیچلاپد ایرانی وحشی آداپته شده به آكورایوم و همچنین بیست لارو كه در
فوریه ۲۰۰۶ (بهمن ۱۳۸۴) به دنیا آمده اند داریم. وی عنوان كرده است كه
آماده انتقال این ماهی به مراكز تحقیقاتی دیگر كشور ها می باشد.
www. briancoad. Com/ Iranocichla hormuzensis – Iranian/ How to get Iranocichla }
و جالب تر اینکه دكتر كد در بخشی از نوشته هایش از كارگران افغان كه به او در صید این ماهی كمك رساندند تقدیر و تشكر كرده است!
مهندس محسن مرجانی
منابع:
۱-
www. burnel. Club. Fr. Com
۲-www. brianeoad. Com
۳-www. Fishbase. Org
۴-www. wtewebmedia. Com
۵-www. Fishaholics. Com
۶-www. cichlid – Forum. Com
۷-www.fao.org
۸-Practica (Fish Keeping magazine (matt Clarke)
۹--Iran Nature and wildlife magazine
۱۰ـ ماهیان آبهای داخلی ایران، تألیف: اصغر عبدلی، تهران ۱۳۷۸.
پایگاه اطلاع رسانی شیلات ایران
www.fishprofiles.com
www.cichlid-forum.commalawicichlids.comwww.aquaticcommunity.comwww.aquariumlife.netwww.cichlidae.comwww.jeb.biologists.orgwww.kcfishclub.orgwww.cichlidforums.comwww.cichlids.comwww.ciklidbladet.sewww.springerlink.comwww.cichlidae.comwww.ratemyfishtank.comwww.bigskycichlids.comwww.tomsfish.org
www.tropicalfishaquariumonline.comwww.african-cichlid.comwww.cichlidnews.comwww.cichliddecals.com
www.fishbase.org
http://aqua-quest.blogspot.com
